Stanisław Wyspiański urodził się 15 stycznia 1869 w Krakowie w rodzinie rzeźbiarza Franciszka Wyspiańskiego i Marii z Rogowskich. Matka zmarła w 1876 roku. Ojciec nie potrafił jednak sprawować odpowiedniej opieki nad młodym Stanisławem, dlatego też od 1880 roku mieszkał u swojego bezdzietnego wujowstwa: Kazimierza i Joanny Stankiewiczów. Był traktowany jak ich własne dziecko. Stankiewiczowie należeli do wyższej warstwy mieszczaństwa, a ich dom uchodził za wysoce kulturalny. Bywał u nich między innymi Jan Matejko.

Wyspiański uczył się w gimnazjum św. Anny w Krakowie, gdzie wykłady odbywały się w języku polskim, a dużą wagę przywiązywano do nauki historii Polski oraz historii literatury polskiej. W czasie pobytu w szkole nawiązał koleżeńskie stosunki z Józefem Mehofferem, Lucjanem Rydlem, Stanisławem Estreicherem, Henrykiem Opieńskim i Jerzym Żuławskim.

W 1887 Wyspiański zapisał się na wydział filozoficzny Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie w latach 1887–1890 i 1896–1897 był słuchaczem wykładów z historii, historii sztuki i literatury. Rozpoczął studia malarskie w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie, której dyrektorem był w tym czasie Jan Matejko. Jako wyróżniającemu się uczniowi, Matejko powierzył mu współudział w wykonaniu zaprojektowanej przez siebie polichromii w odnawianym kościele Mariackim.

W roku 1890 artysta udał się w podróż zagraniczną po Europie – jej trasa wiodła przez Włochy i Szwajcarię do Francji, a dalej do Niemiec i Pragi czeskiej. W latach 1891–1894 trzykrotnie przebywał w Paryżu. Uczęszczał do prywatnej Academie Colarossi i wiele malował. Żył wówczas w trudnych warunkach materialnych, korzystając ze stypendium Szkoły Sztuk Pięknych. W tym czasie zetknął się z Władysławem Ślewińskim, z Gauguinem i „nabistami”, silne wrażenie wywarło na nim malarstwo Pierre'a Puvisa de Chavannes, a zwłaszcza freski w Panteonie.

Poszerzając swó warsztat malarski, stopniowo coraz więcej uwagi poświęcał teatrowi. Uczęszczał na spektakle operowe, oglądał przedstawienia klasyków francuskich, interesował się tragedią antyczną i dramatami Szekspira. Powstały wówczas próby własnych dramatów Wyspiańskiego: Królowa Polskiej Korony i wstępne redakcje Legendy, Warszawianki, Daniela i Meleagra. Utwory te artysta kończył już w Krakowie, dokąd wrócił na stałe w sierpniu 1894 roku.

Zaprojektował i częściowo wykonał polichromię w restaurowanym kościele Franciszkanów złożoną z motywów kwiatowych, heraldycznych i geometrycznych a także witraże: bł. Salomei i św. Franciszka oraz Boga Ojca zatytułowany Stań się. Zdobył Nagrodę Polskiej Akademii Umiejętności za pejzaże z kopcem Kościuszki.

Jako malarz i dekorator nawiązał współpracę z Teatrem Miejskim w Krakowie pod dyrekcją Tadeusza Pawlikowskiego. Wkrótce na jego scenie rozwinął swoją twórczość dramatyczną. Tu odbyły się słynne wkrótce premiery tak ważnych sztuk jak Wesele (1901) i Wyzwolenie (1903). Stał się także współzałożycielem towarzystwa Sztuka oraz ilustratorem i twórcą nowej formy graficznej czasopisma Życie, w którego redaktorem naczelnym był Stanisław Przybyszewski.

Jednak ani ogłoszenie drukiem Legendy w roku 1897, ani pierwsze dzieła malarskie nie przyniosły Wyspiańskiemu większego uznania. Podobnie bez echa minęło wydanie Meleagra (1898). W roku 1899 ukazały się dramaty Protesilas i Laodamia, Klątwa i Lelewel, a w roku 1900 Legion. Dopiero ukazanie się Warszawianki zyskało mu szerszy rozgłos. Dziełem tym Wyspiański zapoczątkował serię dramatów narodowych.

W roku 1900 Wyspiański poślubił Teofilę Pytkównę. W listopadzie tegoż roku wziął udział w weselu swego przyjaciela Lucjana Rydla w Bronowicach. Na kanwie tego wydarzenia powstało słynne Wesele wydane w roku 1901, które przyniosło Wyspiańskiemu sławę i uznanie.

W roku 1903 artysta wydał trzy nowe dzieła: Wyzwolenie, Achilleis i Bolesław Śmiały. W następnym roku ukazało się nowe opracowanie Legendy (tzw. Legenda II), Noc listopadowa oraz Akropolis.

W latach następnych Wyspiański zajmował się dokończeniem utworów dawniej rozpoczętych i pracą nad nowymi. W roku 1907 ukazały się Skałka, Powrót Odysa oraz Sędziowie i przeróbka Cyda Corneille'a.

W roku 1906 Wyspiański otrzymał nominację na profesora Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie.

W ostatnim okresie życia schorowany i niedomagający fizycznie artysta leczył się w Rymanowie i Bad Hall, a potem przeniósł się do zakupionego przez siebie domu we wsi Węgrzce pod Krakowem. Wyspiański chorował przez wiele lat i zmarł na nieuleczalną wówczas chorobę 28 listopada 1907 roku w prywatnej lecznicy profesora M. Rutkowskiego w Krakowie przy ul. Siemiradzkiego.

2 grudnia 1907 roku odbył sie pogrzeb Stanisława Wyspiańskiego w Kościele Mariackim. Pochowany został w Krypcie Zasłużonych na Skałce. Uroczystości żałobne stały się publiczną manifestacją narodową Polaków z trzech zaborów, tłumnie przybyłych do Krakowa.

Życie Stanisława Wyspiańskiego pełne było napięć, konfliktów z otoczeniem, zmagań twórczych, a także poważnych problemów ze zdrowiem. Jednak głębokie poczucie wewnętrznej wolności i świadomość wartości własnej sztuki niezwykle mobilizowały jego siły twórcze.

„O, kocham Kraków - bo nie od kamieni
przykrościm doznał - lecz od żywych ludzi,
nie zachwieje się we mnie duch ani nie zmieni,
ani się zapał we mnie nie ostudzi,
to bowiem z Wiary jest, co mi rumieni
różanym świtem myśl i co mnie budzi.
Im częściej na mnie kamieniem rzucicie,
sami złożycie stos - - stanę na szczycie”.

8 maja 2004 Gimnazjum Nr 9 w Krakowie otrzymało Imię Stanisława Wyspiańskiego.